Sahadan gözlem ve çıkarımlarım…
Türkiye’de küçük çiftçi “korunmuyor” değil, korunuyormuş gibi yapılıp rekabetin ortasına bırakılıyor. Destek var ama varmış gibi. Bu yüzden küçük üretici, maliyet-fiyat makasında sıkışıp kalıyor.
ÇKS’ye kayıtlı çiftçi: ~2,1 – 2,3 milyon civarında, Toplam tarımsal istihdam: ~4,5 – 5 milyon kişi
Tarla Tarımı (toplam ~200–205 milyon dekar)
Ekilen tarla alanı: ≈ 160–170 milyon dekar. Nadas alanı: ≈ 35–40 milyon dekar. Toplam (tarla sistemi): ≈ 200 milyon dekar
Bahçe Tarımı (toplam~30–35 milyon dekar). Meyve bahçeleri, Zeytinlikler, Bağ alanları olmak üzere toplam: ~32–34 milyon dekar
Oransal Dağılım
Tarla tarımı: %84–86, Bahçe tarımı: %14–16
1) Devlet neden küçük çiftçiyi koruyamıyor?
1.1 Destekler “ölçek körü” ve mevcut destekler çoğunlukla: dekar başına, hayvan başına veriliyor.
Sorun şu:
50 dekarı olan da alıyor, 5.000 dekarı olan da alıyor. Ama büyük işletme zaten maliyet avantajına sahip.
Sonuç:
Destek, küçük çiftçiyi büyüğe yaklaştırmıyor; büyüğü daha da güçlendiriyor.
1.2 Girdi sübvansiyonu yok (en kritik eksik),destekler çoğunlukla: prim, alan bazlı ödeme
Ama küçük çiftçinin sorunu: üretmeden önce başlıyor (girdi maliyeti), Mazot, gübre, yem pahalı kaldıkça: verilen destek → daha tarlaya girmeden eriyor.
Yani devlet: sonuca destek veriyor, sürece değil
1.3 Destekler geç ve etkisiz
Ödemeler gecikiyor, Enflasyon karşısında eriyor, Planlama yok. Bu da şu anlama geliyor:
Çiftçi destekle değil, borçla üretim yapıyor
1.4 Kooperatifler işlevsiz (çoğu yerde) Teoride çözüm: birlikte alım, birlikte satış
Pratikte: zayıf yönetim, güven sorunu, siyasal etkilerle küçük çiftçi hala tek başına pazarda
1.5 Piyasa düzenlenmiyor. Devlet üretime dokunuyor ama: aracı zincirine, market yapısına dokunmuyor.
Sonuç: Çiftçi ucuza satıyor, tüketici pahalıya alıyor ve fark → sistemde kayboluyor
1.6 Planlı üretim yarım kalmış. Havza modeli var ama: zorunlu değil veri odaklı değil piyasa ile entegre değil.
Çiftçi hala: geçen yıl para eden ürünü ekiyor
SONUÇ (acı gerçek)
Devlet küçük çiftçiyi: ama rekabete hazırlamıyor. Yani: “Yüzme bilmeyene can simidi veriliyor ama denizin ortasına bırakılıyor”
2) Küçük çiftçiyi gerçekten korumanın yolu ne?
Gerçek koruma “para vermek” değil, yapıyı değiştirmektir.
2.1 Ölçek bazlı destek (en kritik reform)
Destek sistemi şöyle olmalı: Küçük çiftçi → yüksek destek, Orta → orta, Büyük → düşük
Amaç: ölçek dezavantajını dengelemek
2.2 Girdi desteği (nakit değil, maliyet düşürme),Mazot sübvansiyonu, Gübrede doğrudan indirim, Yemde yerli üretim teşviki
Bu yapılmadan: Hiçbir destek işe yaramaz
2.3 Kooperatif 2.0 (gerçek model), Klasik kooperatif değil: Profesyonel yönetim, zorunlu şeffaflık, özel sektör disiplini
Görev: Toplu alım, toplu satış, depolama.. Küçük çiftçi tek başına değil, sistem içinde olmalı
2.4 Depolama ve zaman gücü
Devlet şunu sağlamalı: Lisanslı depolar, ürününü hemen satma zorunluluğunu kaldırma
Çünkü: Kazanç üretimde değil, satış zamanında oluşur
2.5 Sözleşmeli üretim (ama çiftçi lehine)
Sanayi + çiftçi anlaşmalı üretim yapmalı ama: Fiyat garantili ve maliyet endeksli..
Çiftçi: “fiyat belirsizliğinden kurtulmalı
2.6 Ürün bazlı strateji (herkes her şeyi ekmemeli)
Hangi bölgede ne ekilecek → net olmalı. Suya göre plan yapılmalı
Tarım: Serbest piyasa oyunu değil, stratejik alandır
2.7 Çiftçiyi zincirde yukarı çıkarma
Küçük çiftçi sadece üretici kalırsa: her zaman kaybeder
Ama: işleme (peynir, salça vb) paketleme, marka yaparsa: kar zincirine girer
SON SÖZÜM
Türkiye’de küçük çiftçi fakir değil, sistematik olarak düşük kazanca mahkum edilmiş durumda.
Sorun: üretimde değil organizasyonda
Çözüm:
çiftçiye para vermek değil, onu sistemde güç haline getirmektir.
Meltem Acar/Biyolog/Mühendis/UDK
